آثار

کتب منسوب به امام عسکری

أ: تفسیر کتاب تفسیر به امام عسکری (ع) نسبت داده شده که شامل تفسیر سوره حمد و قسمتی از سوره بقره است. این کتاب از
ابتدای طرح آن در محافل علمی از قرن چهارم تا کنون مورد قضاوتهای گوناگونی قرار گرفته است. عدهای آن را از اثار امام
دانسته و احادیثی نیز از آن نقل کردهاند و برخی دیگر آن را ساختگی شمرده و اعتبار علمیاش را منتفی دانستهاند. بخشی از این
قضاوتها متکی به سند کتاب است؛ زیرا دو نفر به نامهای یوسف بن محمد بن زیاد، و محمد بن سیّار، اساس روایت آن هستند و
واسطه این دو و صدوق، محمد بن قاسم استرآبادی است، گرچه براساس روایت ابن شهر آشوب، حسن بن خالد برقی نیز راوی این
تفسیر است. علاوه بر ابهام و اشکالاتی که در هویت افراد فوق به جز خالد بن حسن وجود دارد در کیفیت سند و نیز اینکه آیا این
دونفر خود راوی کتاب هستند یا پدرانشان، صحت انتساب آن به امام (ع) را زیر سؤال میبرد. و برخی از علما به اشکالات بالا
پاسخ دادهاند. اشکال دیگری که بر کتاب وارد شده این است که در آن روایاتی نقل شده که از نظر محتوی جداً قابل انتقال و ایراد
بوده و گاهی به صورتی آمیخته با خرافات است که به هیچ وجه نمیتوان آن را به امام (ع) نسبت داد چنانکه علامه تستری چهل
مورد از این نمونهها را ارائه داده است. از میان مخالفین، ابن الغضائری، علامه حلّی، علامه بلاغی و آیت الله خوئی (قده) را میتوان
نام برد. در مقابل، عدهای دیگر سخت با نسبت آن به امام موافقند که از آنان، صدوق، طبرسی صاحب احتجاج، کَرَکی، مجلسی
اول و دوم شیخ حرّعاملی را میتوان نام برد. برخی دیگر از علما حد وسط را برگزیده و نظر دادهاند که این تفسیر نیز مانند کتب
دیگر میتواند مورد انتقاد قرار گرفته و روایات صحیح آن پذیرفته شود، علامه بلاغی ضمن رسالهای در نقد آن، مواردی را که
موجب سلب اعتبار از آن تفسیر میشود، برشمرده است. نکته مهم این است که علی بن ابراهیم قمی و محمد بن مسعود عیاشی هیچ
صفحه ۲۶۷ از ۳۰۲
کدام در تفسیرهای خود، روایتی از این کتاب نقل نکردهاند و این خود میتواند نقش تعیین کنندهای در قضاوت درباره این تفسیر
داشته باشد. ب: کتاب المقنعۀ کتاب دیگری به امام نسبت داده شده که راوی آن گویا ابن شهر آشوب است. این کتاب در نسخهای
ضبط شده و صاحب ذریعه نیز تحت همین عنوان بدان اشاره کرده است اما در چاپ نجف و قم از « کتاب المنقبۀ » از مناقب با عنوان
یاد کرده « رسالۀ المقنعۀ » یا « کتاب المقنعۀ » از آن یاد شده است. بیاضی نیز بعدها از آن با عنوان « رسالۀ المقنعۀ » مناقب با عنوان
است. در هر دو کتاب اشاره شده که این کتاب مشتمل بر علم حلال و حرام است، بنابر این طبعاً نمیتواند مجموعهای در مناقب
باشد و لابد باید در آن تصحیفی صورت گرفته باشد. آنچه که مطلب را کاملًا آشکار میکند این است که نجاشی در ذیل نام
مینویسد: او از امام هادی (ع) روایت میکرده و به وسیله پدرش که در خانه ابوالحسن « رجاء بن یحیی بن سامان عبرتائی کاتب »
از او نقل کرده است و « المقنعۀ فی ابواب الشریعۀ » کار میکرده به خانه آن حضرت راه یافته و از خواص وی شده و کتابی با عنوان
ابوالمفضل شیبانی نیز آن را از رجاء بن یحیی روایت کرده است. اگر در کنار این نقل روایت سید بن طاووس را به نقل از
و روایت مناقب را که « انّه اخرج المقنعۀ من دار ابی محمد العسکری فی سنۀ ۲۵۵ » : آقابزرگ از علی بن عبدالواحد که میگوید
مورد بحث همان « المقنعۀ » میگوید: رساله مقنعۀ امام عسکری در سال ۲۵۵ ق تألیف شده قرار دهیم به روشنی معلوم میشود که
کتاب رجاء بن یحیی است که آن را از امام هادی (ع) روایت کرده و در خانه امام عسکری (ع) بوده که در سال ۲۵۵ از آن خانه
آمده: أخبرنی علی بن محمّد بن « المقنعه » بیرون آورده شده است. جالب توجه است که در مناقب تصریح شده: در آغاز کتاب
موسی (که همان امام هادی (ع) است). ابوالمفضل در سال ۳۱۴ از رجاء بن یحیی نقل حدیث کرده که فوت رجاء نیز در همین
سال اتفاق افتاده است.
برگرفته از کتاب دانستنی های امام حسن عسکری علیه السلام

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *